سورناي هخامنشي - موزه ساز كرمان

كرنا و نقاره شهر بابك

دهل چوبي منوجان

چنگي منوجان

نوازنده جفتو، منوجان

چنگ قطي، چاه داد خدا

چنگ قطي، چاه داد خدا

سازي دهبكري

نوازنده دايره، يزدان آباد زرند

چوب پا، مرغك بم

ني نواز، بيد خون بم

دايره، دهنه بم

كباده ۴۰۰ ساله، زورخانه عطايي كرمان

دهل جيرفت

دهل بافت

تمبك قديمي زورخانه، موزه زرتشتيان

دهل و سورنا، خرمنده بردسير

دهل نواز بافت

نوازنده چوغرو، بيدخون مرغك بم

نوازنده چوغرو، بيدخون مرغك بم

سوتك ساساني

تمبك سفالي راور

نقش خواني راور

دايره راور

سفيد مهره اندوهجرد

دستمال بازي سيرجان

نوازنده سفيد مهره، دران

سوتك شهداد

نقاره نوازي شهداد

كوزك

اجزاي سورناي نرلاس

سورناي گلي، سبلوييه زرند

ني مشكي، باغ باغوييه جيرفت

سورناي گلي، سبلوييه زرند

سورناي گلي، سبلوييه زرند

(فؤاد توحیدی)

موسيقي نواحي به عنوان بخشي مهم از ميراث شفاهي مناطق مختلف، همواره مورد توجه و علاقه ويژه فرهنگ پژوهان و مردم شناسان بوده است. شايد دليل اصلي اين توجه اين است كه موسيقي نواحي آيينه اي است تمام نما از زندگي مردم هر ناحيه، به طوري كه با قاطعيت مي توان گفت با بررسي موسيقي هر منطقه، به راحتي مي توان با ساختار زندگي، آداب، ارزش ها و ساير ويژگي هاي آن آشنا شد. در حال حاضر با هجوم همه جانبه فرهنگ بيگانه به تمام نقاط ايران، موسيقي نواحي و به طور كلي ميراث شفاهي و فرهنگي ايران زمين در معرض نابودي و فراموشي قرار گرفته است. يكي از نتايج سوء و جبران نشدني اين رويداد اين است كه جوانان هيچ تمايلي به ادامه راه بزرگان خود ندارند و كوركورانه به تقليد از فرهنگ غربي مي پردازند. به اين ترتيب مي توان هنرمندان موسيقي نواحي امروز را آخرين نسل از خنياگران نواحي ايران دانست. متأسفانه بايد به اين واقعيت اعتراف كرد كه با رفتن هر يك از اين هنرمندان، بخش قابل توجهي از ميراث فرهنگي ايران زمين از ميان خواهد رفت. اين افراد بيشتر از آنچه مي گويند مي دانند و به هيچ وجه اهل حرف و حاشيه نيستند. در شرايط حاضر هيچ ارگاني در كشور خود را متولي حفظ و تقويت اين هنر مقدس نمي داند و اگر هم مي داند، هيچ كار اساسي در اين زمينه انجام نداده و حداكثر كار خود را به برگزاري چند جشنواره بي اثر و در مواردي بد اثر خلاصه كرده است. اگر اوضاع به همين منوال ادامه داشته باشد، تا يكي-دو دهه ديگر، موسيقي نواحي را فقط در آرشيوها و موزه ها بايد پيدا كرد. من بشخصه معتقدم راه هاي زيادي وجود دارد كه با استفاده از آنها مي توان جلوي اين فاجعه فرهنگي را گرفت.

در ميان استان هاي كشور، كرمان به عنوان پهناورترين استان منبعي است عظيم از موسيقي و سازهاي نواحي. وسعت زياد اين استان و هم جواري آن با استان هاي هرمزگان، فارس، يزد، خراسان و سيستان و بلوچستان و تأثيرپذيري و تأثيرگذاري موسيقي و فرهنگ اين استان در تقابل با نواحي هم جوار و همچنين وجود اقوام و ايلات مختلف كه هر يك داراي آداب و رسوم مخصوص خود هستند، باعث گرديده تنوع فرهنگي و موسيقايي چشمگير و حيرت انگيزي را در اين استان شاهد باشيم.

شايد اولين قطعه موسيقايي كه هر كس در زندگي مي شنود لالايي باشد. لالايي ها در استان كرمان با توجه به تفاوت هاي فرهنگي و گويش هاي منطقه اي با تنوع بسيار زيادي اجرا مي شود، چون به نظر مي رسد براي كودك فقط بار موسيقايي لالايي و آرامش يافتن او از شنيدن فركانس هاي منظم حاصل، قابل استفاده است. اشعار لالايي ها بيشتر درد دل ها، بيان رنج ها و ابراز محبت هايي است كه مادران براي فرزندان خود داشته اند، بدون اينكه توقع درك و فهمي واقعي را از طرف مقابل خود داشته باشند. اين لالايي ها را مي توان بر اساس گويش اشعار و فرم هاي اجرايي به قسمت هاي مختلفي تقسيم كرد. براي مثال اشعار لالايي هاي اطراف رودبار به علت روحيه جنگاوري و حماسي منطقه بيشتر به موضوع جنگ يا دلاوري مي پردازند، ولي در بين عشاير منطقه موضوع اشعار بيشتر كوچ و غربت و انتظار است.

اكنون ديگر با تهاجم فرهنگي و تغيير نوع زندگي خانواده ها و كم رنگ شدن گويش محلي، گفتن لالايي به فرزند دارد رنگ مي بازد و شايد يكي- دو نسل ديگر تنها خاطره اي از آن در دل مردم باشد.

ترانه ها و مقام هاي كار
۱- نقش خواني در قالي باف خانه ها
زنان و مردان منطقه متناسب با كار و پيشه خود ‌آوازها و ترانه هايي را زمزمه مي كنند. بعضي از اين ترانه ها جنبه كاري دارند و نبود آنها باعث اخلال در كار مي شود؛ مانند نقش خواني در قالي باف خانه ها (كرمان، راور و سيرجان سه قطب مهم قالي بافي استان هستند) كه يك نفر به نام نقش خوان با توجه به نقش و رنگ، جملاتي را ادا مي كند و بافندگان او را همراهي مي كنند. نقش خواني به عهده يكي از استادان و پيش كسوتان كارگاه قالي بافي است. اكثر نقش خوان ها داراي صدايي رسا و خوش اند و گاهي در بين نقش خواني به خواندن آوازهاي غريبي مي پردازند.

به دليل كم اهميت جلوه دادن قالي بافي در ايران و سياست هاي اقتصادي نادرست و در نتيجه عقب افتادن ايران در رقابت هاي بين المللي قالي هاي دست باف، بسياري از قالي بافان شغل خود را عوض كرده اند و در نتيجه فرهنگ قالي بافي نيز دارد به تدريج از بين مي رود.

۲- مقام هاي سارباني

متأسفانه اين نوع موسيقي در حال انقراض است. در سابق كاروان هاي شتر حمل و نقل بار و همچنين مسافران را در منطقه و خارج از آن برعهده داشتند. معمولاً ساربان ها براي هدايت و جمع كردن شترها مقام هايي را با ني محلي اجرا مي كردند كه از مهم ترين آنها مي توان به اشتر قطار، اشتر مرو، خجو و گله هي اشاره كرد. علاوه بر مقام هاي ياد شده كه جنبه سازي دارند، ساربانان و عشاير كوچ رو در سفرها به خواندن و نواختن مقام هايي خاص مي پرداختند كه مهم ترين آنها عبارت اند از: غريبي خوني، ايل و كوچ، ايل بالا و گوگه فارسي. در ضمن در منطقه سازي وجود دارد به نام چوغ كه از سنگي درست شده است كه روي آن پوست كشيده اند و از معدود سازهاي كوبه اي سنگي جهان است.

موسيقي مذهبي
تعزيه خواني
مهم ترين مناطق تعزيه در استان كرمان، ننيز، رابُر، هوتك، خانوك، چترود و چوبار است. سازهاي تعزيه در گذشته سرنا و دهل و ني محلي بوده است. هنوز هم در سيرجان تعزيه را با سرنا و دهل اجرا مي كنند و در مناطقي مانند شهداد به همراهي نقاره اجرا مي شده است. نحوه استفاده از نقاره در اين مناطق به اين صورت است كه گروهي گهواره نمادين علي اصغر را حمل مي كنند و نقاره نوازها به صورتي كه نقاره هايشان به وسيله تسمه و طناب به نفرات جلويي بسته شده است، در پشت و جلوي گهواره به نواختن مي پردازند. ضمن اينكه در مناطقي از جمله سيرچ، اندوهجرد، گوديز، شهداد، ده زيار، چترود، دُران و جوشون از سازهاي بادي و صدفي شكل به نام سفيد مهره استفاده مي شده است.

اكنون تعزيه خواني در بسياري از مناطق ايران رنگ باخته است و استان كرمان نيز مستثني نيست. اگر تعزيه در مناطقي هم اجرا شود، ديگر آن رنگ و بو و شكل قبلي خود را ندارد و اشكال سازي مدرن و آوازي بدون هويت جايگزين موسيقي رديفي ايران شده است.

چاووش خواني

چاووش خواني عبارت بوده است از مشايعت و يا استقبال از زائران اماكن مقدسه، با لحن و آوازي ويژه كه از جوهره موسيقي رديفي برخوردار است. چاووش خواني غالباً حالت تك خواني دارد. گاهي نيز ممكن است به صورت گفت و گوي منظوم درآيد، به اين معني كه چاووش خوان و نوچه هاي او بيت ها و يا مصرع ها را به نوبت در پاسخ يكديگر مي خوانند.

گفتن اين نكته نيز مهم است كه چاووش خواني ديگر همانند قبل در منطقه اجرا نمي شود و هر روز از تعداد چاووش خوان ها كاسته مي شود.

سازهاي نواحي كرمان
تعدادي از سازهاي كرمان تقريباً از صفحه روزگار محو شده است و تنها به بازسازي و آشنايي دوباره آن پرداخته شده است. تعدادي نيز به خاطر عدم تمايل هنرمندان جوان به سازهاي دستگاهي ايران جايگاه اصلي خود را از دست مي دهد.

سازهاي كوبه اي

سازهاي كوبه اي پوست دار

چوغ:
سازي است سنگي كه روي يك طرف آن را با پوست بز يا گوسفند مي پوشانند. تا دو دهه قبل، اين ساز در بين گروهي از ساربانان و شتربانان رواج داشته است، به اين ترتيب كه ‌آن را با طناب روي شتري به نام شتر سر آهنگ (راه بلد) مي بسته اند و ساربان در هنگام بروز طوفان شن از آن به عنوان ساز راهنما استفاده مي كرده، به صورتي كه براي ايمني از شن هاي بيابان روي خود را با پارچه اي مي بسته و فقط با ضربه زدن به پوست چوغ، شتران را به دنبال سر آهنگ مي كشانده است

چوغرو:
در روستاي بيدخون مَرغك بم شناسايي شده و در هنگام رقص و پايكوبي نواخته مي شده است. پوست چوغرو از جنس پوست بز و گوسفند بوده است و دو زنگوله در دو طرف كمانه و تعدادي حلقه فلزي در چهارچوب چوبي آن آويزان است.

طرز نواختن چوغرو نيز بسيار جالب و متفاوت با سازهاي ديگر كوبه اي است. اكنون اين ساز بازسازي شده است و به عنوان سازي منحصر به فرد در موزه سازهاي كرمان نگهداري مي شود. كاربرد اين ساز پس از شناسايي هنوز همگاني نشده است.

جاريگ:
سازي است استوانه اي و كوچك كه بر دو دهانه آن پوست مي كشند و داخل آن مقداري سنگ ريزه (ريگ) مي ريزند. نوازنده در حال اجراي ريتم بر روي يكي از پوست ها، جاريگ را در حالتي شوك دار پايين و بالا مي كند و از برخورد ريگ ها با پوست بالا و پايين، صدايي ايجاد مي شود. جنس بدنه در قديم چوبي بوده است و در حال حاضر براي راحتي، بيشتر از حلب و بدون پوست ساخته مي شود.

دُرَك:
نوعي ساز پوستي دو طرفه است كه با تسمه به گردن نوازنده آويزان مي شود و برعكس دهل، پوست ها موازي زمين قرار مي گيرند و به جاي چوب و تركه با انگشتان دست نواخته مي شود. معمولاً بر بدنه اين ساز زنگوله با نخي از جنس كنف آويزان است و نوازنده در مواقعي زنگوله را بر روي پوست بالايي مي گذارد تا در هنگام نواختن و لرزش پوست، صداي زنگ داري ايجاد شود. اين ساز توسط گروهي از كوليان سيرجان نواخته مي شود و تا به حال نظير آن در كشور ديده نشده است.

نقاره:
دو نوع نقاره در استان كرمان رايج است: يكي نقاره هاي سفالي كه در مناطقي مانند اميرآباد شول رايج است و ديگري نقاره هاي فلزي كه در مناطقي مانند شهر بابك و شهداد مورد استفاده است.

مراسم نقاره نوازي (نوبت نوازي) كه قبل از طلوع آفتاب و هنگام غروب اجرا مي شده است، اكنون هنوز در يكي از امامزاده هاي شهداد به نام امامزاده زيد برگزار مي شود. در اصطلاح محلي به اين نقاره ها طبل امامزاده مي گويند و دليل اجراي آن را يادآوري شكوه و معنويت امامزاده مي دانند.

از اين ساز در مراسم عزاداري ماه محرم كه توسط دسته هاي عزاداري شهداد انجام مي گيرد، نيز استفاده مي شود. ريتم اجرايي اين نوع نقاره براي مناسبت هاي مختلف، متفاوت است. در ساير نواحي استان كرمان، نقاره را فقط در مراسم شادماني به كار مي برده اند. در اصطلاح محلي در كرمان به نقاره بزرگ «ناقاره» و به نقاره كوچك «زيل» گفته مي شود.

كوزك:
مناطق شناسايي شده اين ساز، دهستان هاي نزديك فهرج و نرماشير است. كوزك در اين مناطق با دو اندازه كوچك و بزرگ استفاده مي شود كه كوزك بزرگ را با دست و كوبه اي قابل انعطاف (در حال حاضر دمپايي ابري) مي نوازند. شكل و تكنيك نوازندگي كوزك خصوصاً كوزك كوچك، بسيار جالب است و با ساير كوزه هايي كه در مناطق جنوبي ايران نواخته مي شود متفاوت است.

نوازندگان براي توليد صدا، هم از بدنه سفال كوزك و هم دهنه آن (به صورت متراكم كردن هواي داخلي آن) استفاده مي كنند. جالب اينكه اين كوزك شنوندگان را به ياد صداي طبلاي هندي مي اندازد.

سنگ:

اين ساز بدوي علاوه بر مناطق ياد شده در بعضي از روستاهاي كهنوج و سبزه و اران نيز نواخته مي شود، به اين صورت كه سنگ ها را به شكل هايي مسطح و تيغه اي مي تراشند و در سر ضرب آهنگ ها و ترانه ها به هم مي كوبند.

چوبسر (چوب سحر): چوبي است به ارتفاع بيش از دو متر كه با زنگوله، پارچه هاي رنگي، خرمهره و خرده فلز تزيين مي شود. اين ساز در بعضي از شعبات ايل قرائي (در اصطلاح محلي، قره اي) به وسيله فردي كه به آن «ملا» گفته مي شود و با كوبيدن به زمين (با ريتم هاي نامشخص) به صدا در مي آيد. به عقيده آنها، اين كار باعث دور شدن شياطين و ارواح خبيثه مي شود.

چليك:
سازي حلبي است كه با چوب نواخته مي شود. از اين ساز در روستاي راويز رفسنجان در مراسم مذهبي استفاده مي شود.

خلخال:
شامل زنجيري است كه به آن تعدادي زنگوله آويزان شده است و خانم ها در هنگام رقص و پايكوبي به مچ پاي خود مي بندند و با حركت دادن پا، آن را به صدا در مي آورند تا با ريتم آهنگ همراهي كند. خلخال بيشتر در بين كولي ها و بعضي عشاير منطقه كاربرد دارد.

سازهاي بادي
سازهاي بادي استان كرمان شامل سرنا، كرنا، سفيد مهره، ني محلي، ني جفتو، ني مشكي، فيقو، شاخ نفير و سوتك است.

سرنا:
به سرنا در اصطلاح محلي «ساز» و به نوازنده آن «سازي» گفته مي شود. باستان شناسان در كاوش هاي منطقه بشاگرد به نوعي سرنا دست يافته اند كه قدمتي هفت هزار ساله دارد. سرناي ديگري مربوط به دوره هخامنشي در موزه ساز كرمان نگهداري مي شود. به طور كلي چهار نمونه سرنا در استان كرمان رايج بوده كه سه نمونه آن در ايران بي همتاست.

نوع اول:
با بدنه اي يك تكه، مانند اكثر سرناهاي كشور. از اين سرنا در نواحي سيرجان، شهر بابك، بردسير (خرمنده و لاله زار) استفاده مي شود.

نوع دوم:
‌داراي بدنه اي دو تكه كه در اصطلاح محلي به آن «نَرلاس» گفته مي شود و قسمت شيپوري ساز از بدنه جدا مي شود كه از اين لحاظ با ساير سرناهاي كشور متفاوت است. در جيرفت، بم، قلعه گنج و قسمت هايي از بافت و كهنوج از اين ساز استفاده مي شود.

نوع سوم:
مانند سرناي نوع اول ولي با ارتفاع بيش از شصت سانتي متر. اين سرنا بلندترين سرناي شناخته شده ايران است و در شهرستان منوجان استفاده مي شود.

نوع چهارم:
تنها سرناي گلي در جهان است كه در روستاي سبلوييه زرند بسيار محدود استفاده مي شود.

كرنا:
شكل كرنا مانند سرنا است، ولي با ابعادي بزرگ تر. قسمت شيپوري كرنا فلزي و معمولاً از جنس برنج است و در مناطقي از سيرجان، شهر بابك و بافت رايج است. معمولاً كرنا را به همراه نقاره يا دهل مي نوازند.

سفيد مهره:
اين ساز نوع خاصي از بوق صدفي است كه در مراسم عزاداري و همچنين براي اعلان فوت افراد به كار مي رفته است، به طوري كه براي اعلان فوت ۳ بار در اين ساز مي دميده اند. سفيد مهره در مناطقي مانند چترود، سيرج، ده زيار، دُران، جوشون، شهداد، گوديز و اندوهجرد رايج است. سفيد مهره اي كه هم اكنون در روستاي گوديز و توسط آقاي اكبر محمودي نواخته مي شود، داراي قدمتي چهارصد ساله است. اين ساز در بين اهالي از حرمتي خاص برخوردار است و حتي بعضي از بوميان بر اين باورند كه دور كردن سفيد مهره از شهر يا روستا براي اهالي بد يمن است.

ني محلي:
اين ساز در بيشتر مناطق استان كرمان به صورت لبي نواخته مي شود. ابعاد و تعداد سوراخ هاي ني در مناطق مختلف استان متغير است. اكثر نوازندگان ني داراي صدايي خوش هستند و در بين ني نوازي به غريبي خواني و كرتي خواني، كه دو نمونه مهم از سوگ آواهاي استان كرمان است، مي پردازند.

ني جفتو:
از اين ساز بيشتر در نواحي جيرفت، بم، شهداد و بافت استفاده مي شود و شامل دو ني كوچك است كه به وسيله روده گوسفند به هم متصل شده اند. اكثر ني جفتوها چهار سوراخ دارند، ولي در بعضي مناطق با پنج سوراخ نيز ديده شده اند.

فيقو:
نوعي ساز بادي است كه در بعضي مناطق آن را از ساقه جو و در بعضي مناطق با ني مي سازند و در برخي مناطق از جنس چوب است. فيقو فاقد سوراخ است و فقط يك صداي واحد را توليد مي كند. نوازندگان اين ساز را كودكان تشكيل مي دهند.

شاخ نفير:
سازي است بادي از جنس شاخ كه توسط قلندران و دراويش دوره گرد استفاده مي شود. در گذشته از اين ساز در مسير سفرها و براي دور كردن حيوانات وحشي و ترساندن آنها استفاده مي شده، ولي در حال حاضر براي با خبر كردن اهالي محله ها، براي كمك و جمع آوري نذورات استفاده مي كنند.

سوتك:
سازي گلي است كه در بعضي از مناطق استان و بيشتر به وسيله نوجوانان نواخته مي شده است. در حال حاضر پيرترين سوتك ساز ايران با ۹۵ سال سن در شهداد زندگي مي كند. نوعي سوتك در استان كرمان ساخته مي شود كه درون آن را با آب پر مي كنند تا صدايي شبيه به صداي پرندگان توليد كند. سوتكي مربوط به دوره ساسانيان نيز در حفاري هاي منطقه قلعه دختر شهر كرمان كشف شده است.

سازهاي زهي آرشه اي

چنگ:
نوعي قيچك است كه در اصطلاح محلي به آن چنگ گفته مي شود. اين ساز در مناطقي از جيرفت، منوجان، كهنوج، قلعه گنج و بردسير رايج است و به نوازنده آن چنگي گفته مي شود. شايان ذكر است به قيچك بردسير در اصطلاح محلي «كمونچه» گفته مي شود.

چنگ قطي:
از قوطي هاي حلبي و تخته ساخته مي شود و داراي سه سيم است. از اين ساز در روستاي چاه داد خدا و شهرستان منوجان استفاده مي كنند.

يروتي:

با توجه به اينكه اين آواها و نواها و سازها اكنون هم كاربرد عام ندارند و براي بسياري از مردم ناشناخته هستند، اين تصور را بكنيم كه آيا يك يا دو نسل آينده هيچ نوع آشنايي با آنها خواهند داشت؟ شايد باز تعدادي از اين سازها تنها در موزه ها نگهداري شود و يا اينكه اگر بتوان خوش بين بود، در اركسترها به عنوان سازهاي مكمل استفاده گردد؛ البته بدون توجه به نواهايي كه با اين سازها در طي تاريخ نواخته مي شده است.

با اميد اينكه اين نواها و سازها با كاربردي اصلح در موسيقي و فرهنگ ايران زمين به كار رود.